شود حدوث وى لازم آيد . و گفتند كه : [ الصَّمَدُ ] پنج حرفست در هر حرفى دليلى هست بر صفات كمال وى ؛ [ الف ] دليل احديّت اوست ، [ لام ] دليل إلهيّت اوست ، [ صاد ] از صدق اوست ، [ ميم ] از ملك اوست ، و [ دال ] از دوام جلال اوست . [ لَمْ يَلِدْ ] نزاد و هيچ فرزند از او حاصل نشد از براى آنكه اين معنى بىزنى راست نيايد و وى را زن نيست پس فرزند نباشد ؛ براى آنكه زن جنس مرد باشد و وى را جنس نيست ، و خداى تعالى ذات خود را منزّه گردانيده است از زن و فرزند و گفته : « أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ » « 1 » و وى از كسى نزاد براى آنكه هر زادهء محدث باشد و جسم ؛ و خداى تعالى قديمى است كه وجود وى را اوّلى نيست و جسم نيست ، و او را هيچكس كفو و همتا نبوده است و نباشد ، بىهمتا و بىنظير است ، و شايد كه : مراد بنفى كفاءت نفى [ صاحبه ] يعنى « 2 » زن باشد براى آنكه كفاءت در عقد نكاح شرط است . پس اين سوره مشتمل است بر صفات خداى ؛ [ هُوَ اللَّهُ ] اشارت است به آنكه آفرينندهء جملهء اشياء است از حيوانات و جمادات و غير اين ؛ و در ضمن اينست آنكه وى قادر است . و عالم براى آنكه مصنوعات و مقدورات او بر غايت إحكام است و فعل محكم جز از قادرى عالم در وجود نيايد ، و آنكه وى حىّ است و موجود و سميع و بصير ؛ همه در اين كه « خالق است » داخل است ، و [ أحد ] صفت « 3 » وى است بوحدانيّت و نفى شريك و انباز ، و « الصّمد » صفت « 4 » اوست به آنكه وى غنى است و همه محتاج وىاند ، و در ضمن آنكه غنى است و عالم ؛ آنست كه وى عدل است قبيح نكند ؛ زيرا كه داند كه آن قبيح است و بدان محتاج نباشد . [ لَمْ يَلِدْ ] نفى تشبيه و مجانست است [ وَ لَمْ يُولَدْ ] وصف اوست به آنكه قديم است و ازلى [ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ ] تقرير نفى تشبيه است و قطع كردن بر آن كه ويرا شبيهى « 5 » نيست . از محمّد باقر عليه السّلام روايتست كه : چون از خواندن « قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ » فارغ شوى سه بار بگوى : كذلك اللّه ربّى .

--> ( 1 ) - وسط آيهء صد و يكم ( 101 ) سورهء مباركهء « انعام » است . ( 2 ) - در بعضى نسخه‌ها : « حتّى » . ( 3 ) - در نسخهء قديم در هر دو مورد : « وصف » . ( 4 ) - در نسخهء قديم در هر دو مورد : « وصف » . ( 5 ) - در بعضى نسخ ؛ « شبهتى » و در غالب آنها : « تشبيهى » .